Rozwój mowy dziecka w wieku 1,5–2,0 roku:
Budowanie podstaw komunikacji

Półtora roku to moment, w którym rozwój językowy dziecka zaczyna wyraźnie przyspieszać, a wiele maluchów „z dnia na dzień” staje się coraz bardziej rozmownych, komunikaty prostego typu ustępują miejsca bardziej złożonym próbom wypowiedzi. Ten etap bywa określany mianem eksplozji słownictwa – dziecko intensywnie uczy się nowych słów, jego komunikacja staje się coraz bardziej świadoma i celowa, a pierwsze próby łączenia wyrazów zapowiadają nadchodzący przełom w rozwoju składni.​

Warto pamiętać, że każde dziecko rozwija się we własnym tempie: część maluchów już w tym okresie buduje proste wypowiedzi dwuwyrazowe, inne nadal głównie poszerzają zasób pojedynczych wyrazów i oba te warianty mieszczą się w granicach normy rozwojowej.​

Intensywny wzrost słownictwa

Okres między 18. a 24. miesiącem życia charakteryzuje się bardzo dynamicznym przyrostem słownictwa – w literaturze opisuje się go jako czas gwałtownego skoku leksykalnego. Badania nad rozwojem mowy wskazują, że:​

• około 18. miesiąca przeciętne dziecko używa około 50 słów (z szerokim zakresem normy, najczęściej 10–50 wyrazów)​;
• około 24. miesiąca zasób słów może sięgać 300–400 wyrazów, choć u części dzieci liczba ta jest niższa lub wyższa i nadal mieści się w normie​.

Tempo przyrostu słownika w tym okresie bywa porównywane do „skoku jakościowego”. W niektórych opracowaniach podkreśla się, że dziecko może przyswajać po kilka nowych słów dziennie, co przekłada się na bardzo szybkie poszerzanie kompetencji komunikacyjnych.​

Zjawisko eksplozji nazywania

W drugiej połowie drugiego roku życia u większości dzieci obserwuje się zjawisko określane jako „eksplozja nazywania” – maluch intensywnie etykietuje otaczającą rzeczywistość, starając się nadać nazwę niemal każdemu obiektowi i sytuacji. Dziecko odkrywa, że każda rzecz ma swoją nazwę, co wyraźnie zwiększa jego motywację do mówienia i zadawania pytań.​

W tym okresie dziecko zazwyczaj:

• Wskazuje przedmioty i pyta o ich nazwy;
• Powtarza nowe słowa po dorosłych;
• Używa jednego określenia dla całej kategorii obiektów (np. „pies” na różne zwierzęta czworonożne);
• Próbuje nazywać nie tylko przedmioty, ale także proste sytuacje i czynności​.

W słowniku dziecka w wieku 18–24 miesięcy zwykle obserwuje się:

• Dominację rzeczowników: nazwy osób, zwierząt, przedmiotów („mama”, „tata”, „pies”, „kot”, „piłka”, „auto”, „jabłko”)​.
• Stopniowe włączanie czasowników określających podstawowe czynności („daj”, „idź”, „weź”, „je”, „pije”, „śpi”, „biega”, „siedzi”)​.
• Pojawienie się prostych przymiotników opisujących wielkość, cechy i podstawowe odczucia („duży”, „mały”, „gorący”, „zimny”, „dobry”, „zły”)​.

Równolegle zaczynają pojawiać się zaimki osobowe („ja”, „ty”, „mnie”), pierwsze przyimki („na”, „w”, „pod”, często używane jeszcze nieprecyzyjnie), proste przysłówki („tu”, „tam”, „jeszcze”)​.

Dziecko nadal chętnie korzysta z wyrazów dźwiękonaśladowczych (onomatopei), które są dla niego łatwiejsze artykulacyjnie i mocno osadzone w codziennych zabawach („hau-hau”, „miau”, „mu”, „brum-brum”, „pi-pi”).​

Rozwój składniowy: pierwsze zdania

Między końcem drugiego roku życia a początkiem trzeciego u większości dzieci dochodzi do przejścia od wypowiedzi jednowyrazowych do wypowiedzi dwuwyrazowych, co w wielu klasyfikacjach opisywane jest jako początek fazy zdań dwuelementowych. Jest to etap nazywany często początkiem kształtowania się składni, ponieważ dziecko zaczyna łączyć słowa w proste struktury wyrażające relacje między osobami, przedmiotami i czynnościami.​

Pierwsze wypowiedzi dwuwyrazowe mają charakter tzw. „mowy telegraficznej” – dziecko koncentruje się na słowach kluczowych, pomijając elementy gramatyczne. Typowe są pominięcia przyimków i spójników, końcówek fleksyjnych oraz wyrazów o mniejszym znaczeniu treściowym.

Przykładowe wypowiedzi dwuwyrazowe w tym wieku:

• „Mama daj” (prośba o działanie);
• „Tata oć” (chodź);
• „Bobo śpi” / „Bobo pi” (opis czynności);
• „Daj pi” (daj pić);
• „Auto brum” (opis sytuacji z udziałem pojazdu);
• „Mama tam” (wskazanie miejsca).

Rozwój gramatyczny

Około 20–24 miesiąca w mowie dziecka zaczynają pojawiać się pierwsze próby odmiany wyrazów, choć są one często niepełne lub nieregularne. Dziecko stopniowo odkrywa zasady gramatyczne języka i testuje je w praktyce.​ Typowe zjawiska na tym etapie rozwoju mowy to:

• Używanie czasowników w bezokoliczniku („Mama dać mleko”, „Tata iść praca”);
• Pierwsze, często uproszczone formy przypadków („kot” → „kota”, „lalka” → „lalkę”);
• Pojawienie się liczby mnogiej („kotki”, „piłki”), niekiedy z błędnymi formami („dużo koty” zamiast „dużo kotów”);
• Stosowanie form czasu teraźniejszego i przeszłego („mama idzie”, „tata poszedł”), często z uproszczeniami osobowymi.​

Typowe błędy gramatyczne

Na tym etapie rozwoju błędy gramatyczne są zjawiskiem całkowicie naturalnym i wynikają z tzw. nadmiernej generalizacji reguł językowych. Dziecko często rozszerza poznane wzorce na zbyt wiele słów („dużo koty”, „poszła do sklep”), myli formy przypadków („Ja chcę to” zamiast „tego”, „widziałem psu” zamiast „psa”), a także tworzy formy „logiczne” z jego punktu widzenia, ale niezgodne z normą językową

Zamiast korygować dziecko wprost, warto modelować poprawną formę, tzn. powtórzyć wypowiedź dziecka w wersji dorosłej, bez wytykania błędu („Tak, mama poszła do sklepu”).​

Rozwój fonetyczny

W wieku 18–24 miesięcy większość dzieci poprawnie artykułuje wszystkie samogłoski (a, o, u, e, y, i) oraz znaczną część spółgłosek podstawowych. Przeważnie pojawiają się też​ spółgłoski wargowe: p, b, m, f, w; spółgłoski zębowe: t, d, n; spółgłoski tylnojęzykowe: k, g (często także h); u części dzieci spółgłoska l oraz niektóre spółgłoski zmiękczone: ś, ź, ć, dź (zwykle w formach upraszczanych​).

Zjawiska fonetyczne i uproszczenia

W tym wieku nadal często obserwuje się uproszczenia artykulacyjne, które są typowym etapem rozwoju systemu fonologicznego:

• zmiękczanie spółgłosek twardych („śama” zamiast „sama”);
• zastępowanie trudniejszych głosek łatwiejszymi (np. „t” zamiast „k”, „l” lub „j” zamiast „r”);
• upraszczanie grup spółgłoskowych („tół” zamiast „stół”, „zepa” zamiast „rzeka”);
• redukcję sylab („leko” zamiast „mleko”);
• przestawianie głosek​.

Specjaliści podkreślają, że takie formy są typowe dla dwulatków i nie stanowią powodu do niepokoju, o ile mowa rozwija się stopniowo, a zasób słownictwa oraz rozumienie mowy rosną.​

Rozwój rozumienia mowy

Tak jak w młodszym wieku, również między 18. a 24. miesiącem obowiązuje zasada, że rozumienie mowy wyprzedza jej czynne używanie. Dziecko rozumie znacznie więcej słów, zwrotów i prostych komunikatów, niż jest w stanie samodzielnie wypowiedzieć.​

Szacuje się, że około 24. miesiąca słownik bierny (to, co dziecko rozumie) sięga średnio 200–300 słów lub więcej, podczas gdy słownik czynny (to, co wypowiada) jest wyraźnie mniejszy. Ta dysproporcja jest naturalna – zasób rozumianych słów stanowi „bazę”, z której dziecko będzie korzystać w kolejnych etapach rozwoju mowy.​

Rola interakcji i środowiska językowego

Badania nad rozwojem mowy podkreślają, że jakość i ilość interakcji językowych między dzieckiem a dorosłymi ma kluczowe znaczenie dla tempa i poziomu rozwoju kompetencji komunikacyjnych. Dzieci, które są otaczane bogatym, zróżnicowanym językiem, szybciej poszerzają słownik i wcześniej zaczynają budować bardziej złożone wypowiedzi.​

Ważne są nie tylko liczba wypowiadanych do dziecka słów, ale także naprzemienność dialogu (zmienianie się w roli mówcy i słuchacza), dostosowanie języka do możliwości dziecka oraz pozytywne, wspierające reakcje dorosłego na próby komunikacji.​

Praktyczne wskazówki dla rodziców: wspieranie rozwoju w codziennych sytuacjach

• Rozszerzanie i przeformułowanie wypowiedzi

Rozszerzanie wypowiedzi, czyli dodawanie informacji do słów dziecka („Pies biega” → „Tak, duży, brązowy pies szybko biega po parku”).

Przeformułowanie poprzez naturalne powtórzenie wypowiedzi dziecka w poprawnej formie („Mama poszła sklep” → „Tak, mama poszła do sklepu”)​.

Kąpiel słowna: komentowanie czynności własnych i dziecka (opisywanie otoczenia, osób i wydarzeń; częste czytanie, opowiadanie, śpiewanie i zabawy słowne).

Dialog naprzemienny: dawanie dziecku czasu na odpowiedź, przyjmowanie nawet krótkich reakcji („tak”, „nie”, wskazanie palcem) jako pełnoprawnych komunikatów i zachęcanie do dalszej wymiany.​

• Codzienne rozmowy i komentowanie

Stosowanie mowy równoległej („Budujesz wieżę”, „Malujesz kredką”, „Jesz jabłko”) pomaga dziecku łączyć działanie z nazwą.​

Opisywanie otoczenia podczas spaceru, w domu i w żłobku („Widzisz dużą ciężarówkę?”, „Słyszysz, jak szczeka pies?”) poszerza słownictwo.​

Zadawanie pytań otwartych („Co chcesz pić?”, „Co to jest?”) zachęca do aktywnego używania języka.​

• Czytanie i opowiadanie

Codzienne czytanie krótkich książeczek z prostymi zdaniami i powtarzalnymi strukturami wspiera zarówno słownik, jak i rozumienie.​

Warto nie tylko czytać tekst, ale także opowiadać ilustracje, zadawać pytania („Gdzie jest kotek?”, „Co robi chłopiec?”) i zachęcać dziecko do samodzielnego „opowiadania” obrazków.​

• Zabawy językowe

„Koszyk skarbów” (nazywanie i wyszukiwanie przedmiotów), zabawy z kartami obrazkowymi, sortowanie według kategorii („zwierzątka”, „samochody”) sprzyjają rozwojowi słownictwa i myślenia pojęciowego.​

Zabawy z dźwiękami zwierząt i „schowane zabawki” łączą ćwiczenie języka z ruchem i pozytywnymi emocjami.​

• Piosenki, wierszyki i zabawy paluszkowe

Proste piosenki i rymowane wierszyki z powtórzeniami wspierają rozwój rytmu mowy, pamięci słuchowej i artykulacji.​

Zabawy paluszkowe („Idzie rak nieborak”, „Sroczka kaszkę warzyła”) integrują ruch, dotyk i słowo, co jest szczególnie korzystne dla małych dzieci.​

• Motoryka mała i funkcje oralne

Zabawy manualne (lepienie, malowanie, nawlekanie, puzzle, sortery) wspierają precyzję ruchów dłoni.​

Ćwiczenia aparatu artykulacyjnego i oddechowego (dmuchanie baniek, dmuchanie przez słomkę, gra na prostych instrumentach, zabawy w „rybkę”, cmokanie) pomagają przygotować narządy mowy do coraz trudniejszych realizacji głosek.​

Stopniowe wprowadzanie pokarmów o różnej konsystencji (do gryzienia i żucia) sprzyja prawidłowemu rozwojowi funkcji oralnych.​

• Zabawy słuchowe

Zabawy „ciche–głośne”, odgadywanie dźwięków z otoczenia, szukanie źródła głosu („Gdzie jest…?”) wspierają rozwój słuchu fonematycznego i koncentracji słuchowej.​

Rytmiczne klaskanie, wystukiwanie prostych schematów na bębenku i ich powtarzanie przez dziecko przygotowują do późniejszego różnicowania struktur językowych.​

Kiedy warto skonsultować się z logopedą?

Choć każde dziecko rozwija się indywidualnie, istnieją określone wskaźniki, które mogą sugerować potrzebę konsultacji specjalisty. Warto skonsultować się z logopedą w przypadku, gdy:

W wieku około 18 miesięcy:

• Dziecko nie wypowiada żadnych słów (nawet uproszczonych).
• Dziecko nie reaguje na proste polecenia.
• Dziecko nie używa gestów wskazywania, brak jest komunikacji niewerbalnej.
• Brak jest zainteresowania dziecka mową otoczenia​.

W wieku około 24 miesięcy:

• Dziecko używa mniej niż około 50 słów.
• Dziecko nie próbuje łączyć wyrazów w proste zestawienia.
• Mowa dziecka jest niezrozumiała nawet dla najbliższych opiekunów.
• Przez 3–6 miesięcy nie pojawiają się zauważalne postępy.
• Dochodzi do utraty wcześniej opanowanych umiejętności językowych​.

Im wcześniej zostaną rozpoznane trudności, tym skuteczniejsza będzie terapia. Nie warto odkładać konsultacji „na później”, lepiej rozwiać wątpliwości z fachowcem niż czekać na spontaniczną poprawę, która może nie nastąpić.

Wiek 18–24 miesięcy to okres intensywnego rozwoju językowego – eksplozji słownictwa, pojawiania się pierwszych zdań oraz prób stosowania zasad gramatycznych. Rodzice i opiekunowie mogą skutecznie wspierać ten proces poprzez codzienne rozmowy, czytanie, zabawy słowne, aktywności ruchowe oraz dbanie o bogate, żywe środowisko językowe.​

Każde dziecko ma własne tempo rozwoju, dlatego obok obserwacji norm warto skupić się na codziennej radości z kolejnych postępów oraz, w razie wątpliwości, skorzystać z konsultacji logopedy.

Bibliografia

1.  Emiluta-Rozya D. (2024). Całościowe badanie logopedyczne. Wydanie II nowe, poszerzone. Warszawa: Akademia Pedagogiki Specjalnej.​
2. Emiluta-Rozya D. (2006). Wspomaganie rozwoju mowy dziecka w wieku przedszkolnym. Warszawa: Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej.​
3. Grabias S. (2012). Teoria zaburzeń mowy. Perspektywy badań, typologie zaburzeń, procedury postępowania logopedycznego. W: S. Grabias, M. Kurkowski (red.), Logopedia. Teoria zaburzeń mowy. Lublin: Wydawnictwo UMCS.​
4. Grabias S. (red.) (2023). Podstawowy zasób leksykalny polszczyzny. Dla glottodydaktyki i logopedii. Siedlce: Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczo‑Humanistycznego.​
5. Rządzka M. (2019). Odruchy oralne u noworodków i niemowląt. Wczesna diagnoza i stymulacja. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.​
6. Pluta‑Wojciechowska D. (2011). Mowa dzieci z rozszczepem wargi i podniebienia. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego.​
7. Pluta‑Wojciechowska D. (2006). Zaburzenia mowy u dzieci z rozszczepem podniebienia. Badania – teoria – praktyka. Bielsko‑Biała: Wydawnictwo Naukowe ATH.​
8. Panasiuk J. (2023). Logopedia jako nauka, t. 1: Przedmiot i metodologia badań. Warszawa: Polska Akademia Nauk.​
9. Panasiuk J., Grabias S., Woźniak T. (red.) (2015). Logopedia. Standardy postępowania logopedycznego. Lublin: Wydawnictwo UMCS.​
10. Kaczan T., Śmigiel R. (rok wyd.). Wczesna interwencja i wspomaganie rozwoju u dzieci z chorobami genetycznymi. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls. – warto dopisać rok, jeśli go ustalisz z książki.​
11. Brzozowska‑Misiewicz I., Błeszyński J., Twardo M. (2016). Zarys terapii logopedycznej dzieci z zespołami wad wrodzonych. W: K. Kaczorowska‑Bray, S. Milewski (red.), Wczesna interwencja logopedyczna. Gdańsk: Harmonia Universalis.​
12. Gacka E. (2019). Podejście interakcyjne rodzic–dziecko w terapii opóźnień rozwoju mowy. Logopedia, 48(1), 271–285.​
13. Piotrowicz R. (2018). Wczesna interwencja – poznanie i planowanie pracy terapeutycznej z dzieckiem i rodziną. W: A. Abramowska, K. Podhajska (red.), Wczesna interwencja – wsparcie dziecka i rodziny. Warszawa: PSONI.​
14. Filip A. (2022). Rola jakości interakcji rodzic–dziecko w rozwoju komunikacyjno‑językowym dzieci przedwcześnie urodzonych. Dziecko Krzywdzone. Teoria, badania, praktyka, 21(1).​
15. Kamińska B., Siebert B. (2012). Podstawy rozwoju mowy u dzieci. Forum Medycyny Rodzinnej, 6(5), 236–243.​
16. Wasylewicz M. (2021). Poziom rozwoju mowy czynnej i biernej dzieci w wieku wczesnoszkolnym. Psycholingwistyka, 29(1).