Rozwój mowy dziecka w wieku 1-1,5 roku:
Pierwsze słowa i komunikacja

Pierwszy rok życia dziecka dobiegł końca, a wraz z nim rozpoczyna się jeden z najbardziej fascynujących etapów rozwoju – pojawienie się pierwszych świadomie wypowiadanych słów. Okres między 12. a 18. miesiącem życia to czas, w którym maluchy zaczynają przekształcać zgromadzoną wiedzę o dźwiękach i znaczeniach w aktywną komunikację werbalną. Dla rodziców jest to moment szczególnie ważny, a obserwowanie, jak dziecko wypowiada pierwsze mama czy tata należy do najbardziej wzruszających doświadczeń rodzicielskich.

Warto jednak pamiętać, że rozwój mowy to proces złożony i indywidualny. Każde dziecko rozwija się we własnym tempie, a normy rozwojowe stanowią jedynie punkt odniesienia, nie sztywny schemat, któremu musi podporządkować się każdy maluch.

Czym charakteryzuje się rozwój mowy w tym okresie?

Około pierwszego roku życia w mózgu dziecka zachodzą intensywne procesy neuronalne. Jak podkreśla dr Mira Rządzka, rozwój mowy jest ściśle powiązany z dojrzewaniem struktur neurologicznych oraz rozwojem funkcji fizjologicznych układu oddechowo-fonacyjno-artykulacyjnego. W tym okresie dziecko musi nie tylko opanować umiejętność kontrolowania aparatu mowy, ale również koordynować oddychanie z fonacją i artykulacją.

Rozwój motoryki dużej, w szczególności zdobycie umiejętności chodzenia, współgra z rozwojem mowy. Dziecko, które zaczyna samodzielnie poruszać się w przestrzeni, aktywniej eksploruje otoczenie, a co za tym idzie ma większą motywację do nazywania odkrywanych przedmiotów i zjawisk.

Okres między 12. a 18. miesiącem życia określany jest jako stadium wypowiedzi jednowyrazowych bądź okresem wyrazu. W tym czasie dziecko wypowiada pierwsze znaczące słowa, które niosą ze sobą konkretne znaczenie i intencję komunikacyjną. Roczne dziecko wymawia ze zrozumieniem pierwsze dwa lub trzy słowa, najczęściej zbudowane z powtarzającej się sylaby: mama, tata, baba. Te proste struktury fonetyczne są łatwiejsze do artykulacji dla niedojrzałego jeszcze aparatu mowy dziecka.

Tempo przyrostu słownictwa w tym okresie jest różne u poszczególnych dzieci. Około 12. miesiąca życia przeciętne dziecko używa aktywnie od jednego do dziesięciu słów, rozumiejąc jednocześnie kilkanaście wyrazów i zwrotów językowych. Warto podkreślić fundamentalną zasadę rozwoju językowego: rozumienie wyprzedza mówienie. Dziecko rozumie znacznie więcej, niż jest w stanie wypowiedzieć, a jego słownik bierny (receptywny) jest zawsze bogatszy niż słownik czynny (produktywny).

Do 15. miesiąca życia maluch wypowiada coraz więcej pojedynczych wyrazów. Jest to związane z jego całościowym rozwojem – lepsza pamięć, uwaga, spostrzegawczość oraz rozwinięta motoryka duża (chodzenie) sprawiają, że dziecko intensywniej poznaje świat i chce nazywać to, co widzi.

Badania nad rozwojem językowym dzieci pokazują, że około 18. miesiąca życia dziecko mówi już około 50 słów, choć norma waha się w szerokim zakresie: od 10 do 25 słów według niektórych źródeł, aż do 50 słów według innych.

Kluczowym momentem w rozwoju słownictwa jest zjawisko określane jako eksplozja nazywania, które występuje u większości dzieci w drugiej połowie drugiego roku życia. Dziecko nagle zaczyna intensywnie nazywać wszystko, co znajduje się w jego polu widzenia: przedmioty, osoby, zwierzęta, czynności. W tym okresie maluch fascynuje się nazywaniem rzeczywistości, a każdy nowy wyraz jest dla niego odkryciem.

Pierwsze słowa

Pierwsze słowa dziecka mają specyficzny charakter. W początkowym okresie słownictwo dziecka zdominowane jest przez rzeczowniki będące nazwami konkretnych przedmiotów z najbliższego otoczenia: mama, tata, baba, pies, kot, mleko, buzia, rączka, itd. Dziecko chętnie używa też wyrazów dźwiękonaśladowczych, które są łatwiejsze do wypowiedzenia i często słyszane w otoczeniu: „hau-hau” (pies), „miau” (kot), „mu” (krowa), „brum-brum” (samochód). W tym okresie maluch często upraszcza budowę słów, wymawiając tylko pierwszą sylabę, końcówkę lub powtarzając łatwiejszą sylabę, np. „mi” (miś), „da” (daj), „pi” (pić), „am” (jeść), „lala” (lalka), „baba” (babcia). Dziecko może też przestawiać kolejność sylab lub zastępować trudniejsze spółgłoski łatwiejszymi, np. „śama” (sama).

W wieku 12-18 miesięcy dziecko zna i używa przede wszystkim samogłosek: a, o, u, e, y, i oraz niektórych spółgłosek: p, b, m, t, d, n, k, czasem ś i ć. Wymowa pozostałych spółgłosek jest często zniekształcona lub zastępowana przez łatwiejsze dźwięki. Jest to naturalne zjawisko rozwojowe – aparat artykulacyjny dziecka jest wciąż niedojrzały, a koordynacja ruchów narządów mowy wymaga czasu i ćwiczeń.

Rozwój rozumienia mowy

Równie ważny jak rozwój mowy czynnej jest rozwój rozumienia mowy. W wieku 12-18 miesięcy dziecko:

• Reaguje na swoje imię – odwraca się, gdy je wołamy;
• Rozumie proste polecenia – „daj”, „chodź”, „pokaż”, „weź”;
• Rozpoznaje nazwy znanych osób i przedmiotów – potrafi wskazać tatę, mamę, lalę, piłkę;
• Rozumie podstawowe pytania – „Gdzie jest…?”, „Co to jest?”;
• Wykonuje proste czynności na prośbę – „Przynieś buciki”, „Podaj misia”.

Badania pokazują, że w tym wieku dziecko rozumie średnio około 100 słów, podczas gdy wypowiada jedynie kilkanaście. Ta dysproporcja jest normalna i stanowi podstawę dalszego rozwoju językowego.

Warto pamiętać, że w tym okresie dziecko nadal intensywnie wykorzystuje komunikację niewerbalną:

Gesty: wskazywanie palcem przedmiotów, które go interesują, wyciąganie rączek, gdy chce być wzięte na ręce, machanie pa-pa, kiwanie głową na tak i nie.

Mimika: dziecko wyraża emocje poprzez wyraz twarzy: radość, zdziwienie, niezadowolenie.

Wokalizacje: oprócz wyrazów, maluch używa różnorodnych dźwięków, intonacji i melodii mowy, które nadają znaczenie jego komunikatom.

Badania nad rozwojem językowym dzieci podkreślają fundamentalną rolę jakości interakcji Rodzic-Dziecko w stymulowaniu rozwoju językowego. Poniżej przedstawione zostały zasady wspierającej komunikacji:

• Mowa równoległa: komentowanie tego, co dziecko właśnie robi – „Budujesz wieżę”, „Bawisz się autem”, „Jesz jabłko”;
• Rozszerzanie wypowiedzi dziecka: gdy dziecko mówi „pies”, rodzic odpowiada: „Tak, to jest duży, brązowy pies”;
• Dialog naprzemiennyː dawanie dziecku czasu na reakcję, czekanie na jego odpowiedź (nawet jeśli jest to tylko dźwięk lub gest), a następnie kontynuowanie rozmowy;
• Dostosowanie tempa i tonu głosu: mówienie wolniej, wyraźniej, z modulowaną intonacją, która przyciąga uwagę dziecka;
• Kontakt wzrokowy i bliskość fizyczna: Schylanie się do poziomu dziecka, nawiązywanie kontaktu wzrokowego podczas mówienia.

Zabawy wspierające rozwój mowy

• Co to jest?
  Pokazywanie dziecku różnych przedmiotów i nazywanie ich: „To jest łyżka”, „To jest kubek”. Potem pytanie: „Gdzie jest łyżka?” i zachęcanie dziecka do wskazania.
• Zabawy z onomatopejami
  Oglądanie książeczek ze zwierzętami i naśladowanie ich głosów: „Jak robi kotek? Miau!, Jak robi piesek? Hau-hau!”.
• Schowane zabawki
  Chowanie ulubionych zabawek dziecka i pytanie: „Gdzie jest miś?” Gdy dziecko znajdzie, nagradzanie entuzjazmem: „Znalazłeś! To jest miś!”
• Zabawy muzyczne
  Granie na prostych instrumentach (marakasy, bębenek), śpiewanie z dzieckiem, tańczenie przy muzyce. Rytm i melodia wspierają rozwój mowy.
• Zabawy paluszkowe
  „Idzie rak nieborak”, „Sroczka kaszkę warzyła” – te tradycyjne zabawy łączą dotyk, ruch i słowo, wspierając integrację sensoryczno-motoryczną, która jest podstawą rozwoju mowy.
• Zabawa w odgadywanie dźwięków
  Nagrywanie lub odtwarzanie różnych dźwięków z otoczenia (dzwonek telefonu, szczekanie psa, szum wody) i pytanie dziecka: „Co to było?”
• Zabawy usprawniające wargi i język
  Cmokanie i całowanie dźwięków.Nadmuchiwanie policzków (robimy baloniki).Zabawa w rybkę – otwieranie i zamykanie ust.
• Ćwiczenia oddechowe
  Puszczanie baniek mydlanych.
  Dmuchanie na papierowe motylki, piórka.
  Dmuchanie przez słomkę – robienie bąbelków w wodzie.
  Gra na prostych instrumentach dętych.
• Proste zabawy manualne
  Wkładanie klocków do pudełka, wyjmowanie.
  Nawlekanie dużych koralików na sznurek.
  Rysowanie kredkami, farbami.
  Zabawy z plasteliną, masą solną.
  Otwieranie i zamykanie pudełek, słoików.
  Zabawa z układankami, sorterami kształtów.
  * Badania potwierdzają, że rozwój motoryki małej (precyzyjnych ruchów dłoni i palców) jest ściśle powiązany z rozwojem mowy, ponieważ oba procesy kontrolowane są przez sąsiadujące ze sobą obszary mózgu.
• Ważne znaczenie dla rozwoju mowy jest prawidłowe funkcjonowanie układu oralnego. Rodzice mogą wspierać ten rozwój poprzez odpowiednią dietę zakładającą stopniowe wprowadzanie pokarmów o różnej konsystencji: od miękkich po twardsze, wymagające gryzienia i żucia. Gryzienie marchewki, skórki od chleba, twardych przekąsek rozwija siłę i koordynację mięśni żucia.

Kiedy skonsultować się z logopedą?

Choć każde dziecko rozwija się indywidualnie, istnieją sygnały, które mogą wskazywać na potrzebę konsultacji z logopedą:

W wieku 12 miesięcy:

• Brak reakcji na imię;
• Brak gaworzenia lub jego całkowite ustanie;
• Brak komunikacji niewerbalnej (brak wskazywania, brak gestu pa-pa);
• Brak zainteresowania dźwiękami i mową otoczenia.

W wieku 18 miesięcy:

• Brak wypowiadania jakichkolwiek słów (nawet uproszczonych);
• Brak rozumienia prostych poleceń;
• Brak wskazywania znanych przedmiotów na prośbę;
• Brak kontaktu wzrokowego, wycofywanie się z interakcji społecznych.

            Wczesna interwencja logopedyczna ma kluczowe znaczenie. Im wcześniej zostaną rozpoznane trudności w rozwoju mowy, tym skuteczniejsza będzie terapia. Nie warto czekać, lepiej skonsultować się ze specjalistą i rozwiać wątpliwości.

Okres między 12. a 18. miesiącem życia to fascynujący czas w rozwoju dziecka – czas pierwszych słów, pierwszych prób nazywania świata, pierwszych kroków w komunikacji werbalnej. Rodzice mogą wiele zrobić, aby wspierać ten rozwój przez codzienne rozmowy, zabawy, czytanie, śpiewanie. Warto pamiętać, że każde dziecko jest inne i rozwija się we własnym tempie. Najważniejsza jest cierpliwość, entuzjazm i radość z każdego, nawet najmniejszego postępu malucha.

Bibliografia

1. Emiluta-Rozya D. (2024). Całościowe badanie logopedyczne. Wydanie II nowe, poszerzone. Warszawa: Akademia Pedagogiki Specjalnej.
2. Emiluta-Rozya D. (2006). Wspomaganie rozwoju mowy dziecka w wieku przedszkolnym. Warszawa: Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej.
3. Grabias S. (2012). Teoria zaburzeń mowy. Perspektywy badań, typologie zaburzeń, procedury postępowania logopedycznego. W: S. Grabias, M. Kurkowski (red.), Logopedia. Teoria zaburzeń mowy. Lublin: Wydawnictwo UMCS.
4. Grabias S. (red.) (2023). Podstawowy zasób leksykalny polszczyzny. Dla glottodydaktyki i logopedii. Siedlce: Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczo-Humanistycznego.
5. Rządzka M. (2019). Odruchy oralne u noworodków i niemowląt. Wczesna diagnoza i stymulacja. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
6. Rządzka M., Skorek E. Profilaktyka i terapia dysfunkcji oddechowych u dzieci. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
7. Pluta-Wojciechowska D. (2011). Mowa dzieci z rozszczepem wargi i podniebienia. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego.
8. Pluta-Wojciechowska D. (2006). Zaburzenia mowy u dzieci z rozszczepem podniebienia. Badania – Teoria – Praktyka. Bielsko-Biała: Wydawnictwo Naukowe ATH.
9. Panasiuk J. (2023). Logopedia jako nauka, t. 1: Przedmiot i metodologia badań. Warszawa: Polska Akademia Nauk.
10. Panasiuk J., Grabias S., Woźniak T. (red.) (2015). Logopedia. Standardy postępowania logopedycznego. Lublin: Wydawnictwo UMCS.
11. Kaczan T., Śmigiel R. Wczesna interwencja i wspomaganie rozwoju u dzieci z chorobami genetycznymi. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
12. Brzozowska-Misiewicz I., Błeszyński J., Twardo M. (2016). Zarys terapii logopedycznej dzieci z zespołami wad wrodzonych. W: K. Kaczorowska-Bray, S. Milewski (red.), Wczesna interwencja logopedyczna. Gdańsk: Harmonia Universalis.
13. Brzozowska-Misiewicz I. (2016). Koncepcja Rodolfo Castillo Moralesa. W: K. Kaczorowska-Bray, S. Milewski (red.), Wczesna interwencja logopedyczna. Gdańsk: Harmonia Universalis.
14. Piotrowicz R. (2018). Wczesna interwencja – poznanie i planowanie pracy terapeutycznej z dzieckiem i rodziną. W: A. Abramowska, K. Podhajska (red.), Wczesna interwencja – wsparcie dziecka i rodziny. Warszawa: PSONI.
15. Filip A. (2022). Rola jakości interakcji rodzic–dziecko w rozwoju komunikacyjno-językowym dzieci przedwcześnie urodzonych. Przegląd wybranych badań i programów interwencyjnych. Dziecko Krzywdzone. Teoria, badania, praktyka, 21(1).