Rozwój mowy dziecka w wieku 2,5-3,0 roku:

Samodzielne wyrażanie myśli

      Trzeci rok życia to czas, w którym dziecko staje się prawdziwym rozmówcą. Między 30. a 36. miesiącem życia mowa dziecka osiąga poziom pozwalający na swobodną komunikację, opowiadanie o przeżyciach, wyrażanie emocji, planowanie przyszłości. Etap ten nazywany jest okresem swoistej mowy dziecięcej – dziecko opanowało już podstawowe struktury języka, ale jego mowa nadal charakteryzuje się specyficznymi cechami: uproszczeniami artykulacyjnymi, błędami gramatycznymi, tworzeniem nowych wyrazów (neologizmów). Dla rodziców jest to moment pełen radości i humoru, a mowa dziecka jest urocza, pełna zaskakujących skojarzeń, nieoczekiwanych porównań, zabawnych przekręceń.

      To także czas, w którym dziecko osiąga podstawową kompetencję językową. Według badań trzyletnie dziecko powinno znać około 900-1500 słów (niektóre dzieci nawet do 2000 słów), budować zdania złożone, posługiwać się podstawowymi regułami gramatycznymi. To fundament, na którym w kolejnych latach będzie budować coraz bardziej wyrafinowane umiejętności językowe.

Bogactwo i różnorodność słownictwa

    W wieku 30-36 miesięcy słownictwo dziecka rośnie w zawrotnym tempie. Badania pokazują, że:

• w wieku 30 miesięcy dziecko zna około 400-600 słów;
• w wieku 36 miesięcy zasób słownictwa wzrasta do 900-1500 słów, a u niektórych dzieci przekracza 2000 słów.

Dziecko w tym okresie jest jak „gąbka”, która chłonie wszystko, co słyszy wokół siebie.

      Słownictwo dziecka w tym wieku staje się coraz bardziej zróżnicowane i obejmuje wszystkie części mowy:

Rzeczowniki: W dalszym ciągu stanowią największą grupę, ale teraz dotyczą nie tylko konkretnych przedmiotów, ale także bardziej abstrakcyjnych pojęć: przyjaciel, święta, urodziny, zabawa, bajka, marzenie, sen, cisza, hałas, ciemność.

Czasowniki: Bogaty zasób czasowników opisujących różnorodne czynności i stany: myć się, ubierać się, czesać się, bawić się, chować się, śmiać się, płakać, myśleć, wiedzieć, chcieć, móc, musieć, kochać, bać się.

Przymiotniki:Szeroka gama przymiotników opisujących cechy: wysoki, niski, gruby, chudy, szeroki, wąski, stary, młody, nowy, stary, ładny, brzydki, wesoły, smutny, zły, dobry, miły, głośny, cichy, ciężki, lekki.

Przysłówki: Przysłówki miejsca, czasu, sposobu: tu, tam, tutaj, blisko, daleko, teraz, potem, wczoraj, jutro, zawsze, nigdy, często, rzadko, szybko, wolno, dobrze, źle, głośno, cicho.

Zaimki: Prawidłowe użycie zaimków osobowych, wskazujących, pytających: ja, ty, on, ona, my, wy, oni, mnie, ciebie, jemu, ten, ta, to, kto, co, jaki, który, gdzie, kiedy, dlaczego.

Przyimki: Przyimki wyrażające złożone relacje przestrzenne i czasowe: na, w, pod, nad, obok, za, przed, między, przy, przez, do, od, z, bez, o, po.

Spójniki: Spójniki łączące zdania: i, a, ale, bo, że, żeby, gdy, kiedy, jeśli, chociaż.

Liczebniki: Dziecko zna liczby do 10 (często do 20), choć nie zawsze rozumie ich wartość: jeden, dwa, trzy… dziesięć.

      Jedną z najbardziej uroczych cech mowy trzyletniego dziecka jest tworzenie neologizmów – nowych wyrazów, których nie ma w języku dorosłych, ale które dziecko tworzy na zasadzie analogii lub kontaminacji. Neologizmy świadczą o twórczości językowej dziecka i aktywnym przetwarzaniu reguł słowotwórczych. Przykładami neologizmów są: „zatelefonić” (zamiast „zadzwonić”), „skakaczka” (zamiast „trampolina”), „odgryzacz” (zamiast „osoba, która odgryza”). Te twórcze formy są naturalnym etapem rozwoju językowego i nie powinny być traktowane jako błędy, a świadczą o tym, że dziecko rozumie i stosuje reguły słowotwórcze języka polskiego.

Złożone struktury zdaniowe

            W wieku 30-36 miesięcy dziecko swobodnie buduje zdania złożone, łącząc kilka myśli w jednej wypowiedzi. Jest to kluczowy etap w rozwoju kompetencji składniowej, ponieważ dziecko nie tylko nazywa rzeczywistość, ale opisuje relacje, przyczynowość, następstwo czasowe.

            W wieku 30-36 miesięcy dziecko w dużej mierze ma opanowane podstawowe reguły fleksji języka polskiego, choć nadal popełnia błędy wynikające z nadmiernej generalizacji reguł. Jest to długotrwały proces, a pełne opanowanie systemu przypadków, liczb, rodzajów, osób czasowników następuje dopiero około 5-6 roku życia.

            Dziecko poprawnie odmienia większość rzeczowników przez przypadki, choć nadal zdarzają się błędy. Maluch poprawnie tworzy też większość form liczby mnogiej, jednak niekiedy z błędami. Dziecko potrafi już odmienić czasowniki przez osoby, czas i tryby (błędy mogą pojawiać się podczas używania czasownika w trybie przypuszczającym).

            Dr Rządzka oraz prof. Grabias podkreślają, że te błędy są naturalną częścią procesu uczenia się i nie powinny być nadmiernie korygowane. Najlepsza strategia to modelowanie poprawnych form w naturalnej rozmowie.

Rozwój fonetyczny i artykulacyjny

            W wieku 30-36 miesięcy system fonologiczny dziecka jest coraz bardziej dojrzały, choć nadal obecne są uproszczenia. Literatura określa, że „pełne opanowanie wszystkich głosek języka polskiego następuje dopiero około 6-7 roku życia”. W tym wieku dziecko powinno już poprawnie wymawiać: wszystkie samogłoski: a, o, u, e, y, i, ą, ę; spółgłoski: p, b, m, f, w, t, d, n, l, k, g, h, ś, ź, ć, dź (w różnym stopniu); u niektórych dzieci: s, z, c, dz. W dalszym ciągu problematyczne mogą być: sz, ż, cz, dż (często wymawiane jako ś, ź, ć, dź); s, z, c, dz (często wymawiane jako ś, ź, ć, dź) oraz r (często wymawiane jako l, j lub całkowicie opuszczane).

Rozumienie mowy

            Dziecko w wieku 30-36 miesięcy rozumie złożone wypowiedzi, w tym zdania wielokrotnie złożone, instrukcje wieloetapowe, abstrakcyjne pojęcia, relacje przyczynowo-skutkowe oraz relacje czasowe. Specjaliści wskazują również, że w tym wieku dziecko zaczyna rozwijać świadomość metajęzykową, będącą zdolnością do refleksji nad samym językiem. Maluch dostrzega rymy, bawi się dźwiękami komentuje mowę innych oraz poprawia własną mowę (Nie lyba, tylko Lyba!), a także ma świadomość, że różne osoby mówią różnymi językami. Istnieje też ścisły związek między rozwojem poznawczym a rozwojem językowym. W wieku 30-36 miesięcy dziecko:

• Klasyfikuje i kategoryzuje: „To są zwierzęta: pies, kot, koń. A to są pojazdy: samochód, autobus, tramwaj”;
• Porównuje: „Ten jest duży, a ten mały”, „Ta piłka jest czerwona, a ta niebieska”;
• Wnioskuje: „Pada deszcz, więc wezmę parasol”;
• Planuje: „Najpierw zjem obiad, a potem pójdę się bawić”;
• Pamięta i opowiada: „Wczoraj byliśmy u babci i jadłem ciasto”;
• Wyobraża sobie: „Jak będę duży, zostanę strażakiem”;

            Około trzeciego roku życia dziecko zaczyna budować proste narracje: opowiadać historie o tym, co przeżyło, co widziało, co się wydarzyło. Stanowi to fundamentem późniejszej kompetencji tekstowej, niezbędnej w edukacji szkolnej.

Praktyczne wskazówki dla rodziców: wspieranie rozwoju w codziennych sytuacjach

• Codzienne rozmowy i opowiadanie

Podsumowanie dnia: „Co było dzisiaj najlepsze?”, „Co ci się podobało w żłobku?”.

Zachęcanie do opowiadania historii: „Opowiedz mi, co dziś robiłeś?” Bez przerywania, słuchanie z zaangażowaniem.

Opowiadanie o swojej przeszłości: „Jak byłam mała, bawiłam się…” Dzieci uwielbiają słuchać historii o rodzicach z dzieciństwa.

• Czytanie i opowiadanie bajek

Codzienne czytanie: dłuższe bajki z bardziej złożonymi historiami, np. „Czerwony Kapturek”, „Jaś i Małgosia”, „Pinokio”.

Zadawanie pytania o przyczynowość: „Dlaczego wilk chciał zjeść Czerwonego Kapturka?”, „Dlaczego domek z patyków się zawalił?”.

Zachęcanie do przewidywania: „Co myślisz, co się teraz wydarzy?”.

Dyskusja o emocjach bohaterów: „Jak czuł się Czerwony Kapturek, gdy zobaczył wilka?”, „Czy myślisz, że świnki były szczęśliwe?”.

Pozwolenie dziecku czytać – niech opowie całą historię własnymi słowami, patrząc na obrazki.

• Zabawy językowe

Opowiadanie historii z obrazków: dziecko układa sekwencję 4-6 obrazków przedstawiających historię, następnie opowiada, co się wydarzyło na obrazkach.

Przeciwieństwa: zabawy typu duży-mały, gorący-zimny, dzień-noc, wysoko-nisko.

Zagadki: „Ma cztery nogi, szczeka, je kości. Co to?” Zachęcanie dziecka do wymyślania zagadek.

Rymowanie: „Co rymuje się do „kot”? Lot, plot, rot…”.

„Co się stanie, jeśli…?” Zabawy w przewidywanie: „Co się stanie, jeśli wypuścimy balonik? Jeśli zaczniemy biegać? Jeśli spadnie deszcz?”.

Sortowanie i kategoryzowanie: „Które z tych rzeczy są do jedzenia? Które są do picia? Które są zabawkami?”.

• Zabawy teatralne i naśladowcze

Zabawy w udawanie: Bawmy się w sklep, Bawmy się w lekarza, Bawmy się w dom.

Lalki i pacynki: prowadzenie dialogów z lalkami, wymyślanie historii.

Zabawy z instrumentami: koncerty domowe, śpiewanie, tańczenie.

• Piosenki, wierszyki, zabawy rytmiczne

Śpiewanie rozbudowanych piosenek dziecięcych z dłuższymi tekstami: „W moim ogródeczku”, „Żaba”.

Wierszyki z rytmem: „Stary niedźwiedź mocno śpi”, „Jedzie pociąg z daleka”, „Cicho, cicho, cicho sza”.

Zabawy z rymem: Wymyślanie prostych rymowanek, uzupełnianie rymów w znanych wierszykach.

• Wspieranie rozwoju gramatyki

Modelowanie poprawnych form: Gdy dziecko mówi „Ja poszedł do sklep”, odpowiadanie: „Tak, poszedłeś do sklepu. Co kupiliście?”.

Używanie różnorodnych struktur zdaniowych: Zdania proste i złożone, pytania, zdania warunkowe.

Wprowadzanie nowych słów w kontekście: „To jest strażak. Strażak gasi pożary. Ma czerwony wóz strażacki z drabiną. Czy widziałeś kiedyś strażaka?”.

• Rozwijanie funkcji oralnych i motoryki, ćwiczenia aparatu mowy

Dmuchanie: bańki mydlane, dmuchawce, gra na fujarce.

Ćwiczenia języka: wyciąganie, oblizywanie warg, „liczenie zębów”.

Ćwiczenia warg: cmokanie, nadymanie policzków, zabawa w „rybkę”.

Odpowiednia dieta: Pokarm wymagający intensywnego żucia: surowa marchewka, jabłko, sucharki, mięso.

• Zabawy wspierające słuch fonematyczny

Pierwsze głoski: „Jaka jest pierwsza głoska w słowie «kot»? K!”.

Klaśnięcia sylab: „Klaśnijmy, ile sylab ma słowo «ko-tek»? Dwie!”.

Szukanie wyrazów na daną głoskę: „Znajdźmy rzeczy, które zaczynają się na «m»: mama, mleko, miś, marchewka”.

Kiedy skonsultować się z logopedą?

Choć każde dziecko rozwija się indywidualnie, istnieją określone wskaźniki, które mogą sugerować potrzebę konsultacji specjalisty. Warto skonsultować się z logopedą, gdy w wieku 30-36 miesięcy:

• Dziecko używa mniej niż 200 słów;
  • Nie buduje zdań (używa tylko pojedynczych słów);
  • Zdania są bardzo krótkie (tylko 2 wyrazy);
  • Mowa jest całkowicie niezrozumiała nawet dla rodziców;
  • Dziecko nie rozumie prostych poleceń;
  • Brak jest postępów w rozwoju mowy w ciągu ostatnich 6 miesięcy;
  • Dziecko nie zadaje pytań (co to?, gdzie?);
  • Unika kontaktu wzrokowego, wycofuje się z interakcji społecznych;
  • Nastąpiła utrata wcześniej opanowanych umiejętności;
  • Nasilają się uproszczenia artykulacyjne (zamiast zanikać);
  • Dziecko nie reaguje na imię, nie orientuje się w dźwiękach otoczenia (konieczne badanie słuchu!).

      Wiek 30-36 miesięcy to czas, w którym dziecko osiąga podstawową kompetencję językową – potrafi swobodnie komunikować się w sprawach codziennych, opowiadać historie, wyrażać emocje, zadawać pytania. Choć jego mowa nadal zawiera błędy i uproszczenia, jest to pełnoprawny rozmówca, z którym można prowadzić fascynujące dialogi. Rodzice mogą wspierać ten rozwój przez codzienne rozmowy, czytanie, zabawy, śpiewanie, zachęcanie do opowiadania. To czas pełen radości i odkryć językowych!

      W razie jakichkolwiek wątpliwości dotyczących rozwoju mowy dziecka należy skonsultować się z logopedą. Wczesna interwencja może być kluczem do sukcesu.

Bibliografia

1. Emiluta-Rozya D. (2024). Całościowe badanie logopedyczne. Wydanie II nowe, poszerzone. Warszawa: Akademia Pedagogiki Specjalnej.​
2. Emiluta-Rozya D. (2006). Wspomaganie rozwoju mowy dziecka w wieku przedszkolnym. Warszawa: Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej.​
3. Grabias S. (2012). Teoria zaburzeń mowy. Perspektywy badań, typologie zaburzeń, procedury postępowania logopedycznego. W: S. Grabias, M. Kurkowski (red.), Logopedia. Teoria zaburzeń mowy. Lublin: Wydawnictwo UMCS.​
4. Grabias S. (red.) (2023). Podstawowy zasób leksykalny polszczyzny. Dla glottodydaktyki i logopedii. Siedlce: Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczo-Humanistycznego.​
5. Rządzka M. (2019). Odruchy oralne u noworodków i niemowląt. Wczesna diagnoza i stymulacja. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.​
6. Rządzka M., Skorek E. Profilaktyka i terapia dysfunkcji oddechowych u dzieci. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.​
7. Pluta-Wojciechowska D. (2011). Mowa dzieci z rozszczepem wargi i podniebienia. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego.​
8. Pluta-Wojciechowska D. (2006). Zaburzenia mowy u dzieci z rozszczepem podniebienia. Badania – teoria – praktyka. Bielsko-Biała: Wydawnictwo Naukowe ATH.​
9. Panasiuk J. (2023). Logopedia jako nauka, t. 1: Przedmiot i metodologia badań. Warszawa: Polska Akademia Nauk.​
10. Panasiuk J., Grabias S., Woźniak T. (red.) (2015). Logopedia. Standardy postępowania logopedycznego. Lublin: Wydawnictwo UMCS.​
11. Kaczan T., Śmigiel R. Wczesna interwencja i wspomaganie rozwoju u dzieci z chorobami genetycznymi. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.​
12. Brzozowska-Misiewicz I. (2016). Koncepcja Rodolfo Castillo Moralesa. W: K. Kaczorowska-Bray, S. Milewski (red.), Wczesna interwencja logopedyczna. Gdańsk: Harmonia Universalis.​
13. Piotrowicz R. (2018). Wczesna interwencja – poznanie i planowanie pracy terapeutycznej z dzieckiem i rodziną. W: A. Abramowska, K. Podhajska (red.), Wczesna interwencja – wsparcie dziecka i rodziny. Warszawa: PSONI.​
14. Gacka E. (2019). Podejście interakcyjne rodzic–dziecko w terapii opóźnień rozwoju mowy. Logopedia, 48(1), 271–285.​
15. Kamińska B., Siebert B. (2012). Podstawy rozwoju mowy u dzieci. Forum Medycyny Rodzinnej, 6(5), 236–243.​
16. Filip A. (2022). Rola jakości interakcji rodzic–dziecko w rozwoju komunikacyjno-językowym dzieci przedwcześnie urodzonych. Dziecko Krzywdzone. Teoria, badania, praktyka, 21(1).